અમેરિકાને ભારત પર શંકા ઊભી થઈ, ‘પ્રાયોરિટી વૉચ લિસ્ટ’માં નામ ઉમેર્યું, કઈ વાતનો ડર? | US Special 301 Report 2026 India Kept on Priority Watch List Over IPR and Patent Concerns

USTR Special 301 Report 2026: અમેરિકાએ ફરી એકવાર બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો(Intellectual Property Rights) બાબતે ભારત સામે લાલ આંખ કરી છે. અમેરિકન ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ(USTR) ઑફિસ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા ‘2026 સ્પેશિયલ 301 રિપોર્ટ’માં ભારતને ફરી ‘પ્રાયોરિટી વૉચ લિસ્ટ’માં મૂકવામાં આવ્યું છે. આ યાદીમાં ભારતની સાથે ચીન, રશિયા, ઇન્ડોનેશિયા, ચિલી અને વેનેઝુએલા જેવા દેશોનો પણ સમાવેશ થાય છે. અમેરિકા દર વર્ષે એપ્રિલના અંતમાં આ ખાસ રિપોર્ટ જાહેર કરે છે, જેમાં તે પોતાના ભાગીદાર દેશોમાં પેટન્ટ, ટ્રેડમાર્ક અને કોપીરાઇટ જેવા બૌદ્ધિક સંપદાના કાયદાઓ અને તેના સંરક્ષણની ચકાસણી કરે છે.

જોકે, આ યાદીમાં નામ આવવાનો અર્થ એ નથી કે ભારત પર તાત્કાલિક કોઈ પ્રતિબંધો લગાવી દેવામાં આવશે. વાસ્તવમાં, આ અમેરિકાની એક ખાસ વ્યૂહનીતિ છે, જેના દ્વારા તે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી વાટાઘાટોમાં અન્ય દેશો પર દબાણ વધારી શકે છે. ભારત માટે આ બાબત મહત્ત્વની છે કારણ કે અમેરિકા લાંબા સમયથી ભારતની આઈપીઆર નીતિઓ સામે અસંતોષ વ્યક્ત કરતું આવ્યું છે. ભવિષ્યમાં વેપાર અને ટૅક્નોલૉજીના આદાન-પ્રદાનમાં કોઈ અવરોધ ન આવે તે માટે આ રિપોર્ટની અસરોને સમજવી ખૂબ જ જરૂરી બની જાય છે.

ભારતની પેટન્ટ વ્યવસ્થા સામે અમેરિકાને કેમ છે વાંધો?

અમેરિકાના આ રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે બૌદ્ધિક સંપદાના સંરક્ષણ બાબતે ભારતની પ્રગતિ ‘અસ્થિર’ રહી છે. અમેરિકાની સૌથી મોટી ચિંતા ઇન્ડિયન પેટન્ટ એક્ટની ‘ધારા 3(d)’ને લઈને છે, જે જૂની દવામાં સામાન્ય ફેરફાર કરીને નવી પેટન્ટ મેળવવાની પ્રક્રિયાને અટકાવે છે. અમેરિકન ફાર્મા કંપનીઓ ઈચ્છે છે કે તેમને આવા નાના ફેરફારો પર પણ પેટન્ટ મળે, જેથી બજારમાં તેમનો એકાધિકાર જળવાઈ રહે. આ ઉપરાંત, રિપોર્ટમાં એવો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે ભારતમાં પેટન્ટના કેસો લાંબા સમય સુધી પેન્ડિંગ રહે છે અને અહીં ડેટા સુરક્ષા માટે કોઈ અસરકારક સિસ્ટમનો અભાવ છે, જે વેપારી દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્ત્વનો મુદ્દો છે.

વધારે કસ્ટમ ડ્યુટી અને નકલી ઉત્પાદનો પર નિશાન

અમેરિકાએ ભારત દ્વારા આઈટી ઉત્પાદનો, સોલર એનર્જી સાધનો અને તબીબી ઉપકરણો પર લગાવવામાં આવતી ઊંચી કસ્ટમ ડ્યુટીની પણ ટીકા કરી છે. રિપોર્ટમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ભારતમાં કોપીરાઇટ અને ટ્રેડમાર્ક નિયમોનું ચુસ્તપણે પાલન થતું નથી અને મોટા પાયે નકલી ઉત્પાદનો(Counterfeiting) બજારમાં જોવા મળે છે. સાથે જ, ભારત સરકાર પાસે રહેલી ‘કમ્પલસરી લાયસન્સિંગ’ની સત્તા, જેના દ્વારા સરકાર જનહિતમાં કોઈપણ પેટન્ટ દવા બનાવવાનું લાયસન્સ ત્રીજી કંપનીને આપી શકે છે, તેનાથી અમેરિકન કંપનીઓને તેમના નફામાં ઘટાડો થવાનો ડર સતાવી રહ્યો છે.

આ પણ વાંચો: અમેરિકાએ પાકિસ્તાન સાથે કર્યો મોટો કરાર, F-16 ફાઈટર જેટને અમેરિકા બનાવશે ‘શક્તિશાળી’

વિયેતનામ પર તપાસની તૈયારી અને યુરોપિયન યુનિયનનો પ્રવેશ

આ વર્ષના રિપોર્ટમાં કેટલાક મોટા ફેરફારો પણ જોવા મળ્યા છે. વિયેતનામને 13 વર્ષમાં પ્રથમવાર ‘પ્રાયોરિટી ફોરેન કંટ્રી’ની શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યું છે, જેની સામે આગામી 30 દિવસમાં તપાસ શરૂ થઈ શકે છે. બીજી તરફ, આર્જેન્ટિનાને આ લિસ્ટમાંથી બહાર કરી દેવામાં આવ્યું છે, જ્યારે ફાર્માસ્યુટિકલ નિયમોની ચિંતાઓને કારણે યુરોપિયન યુનિયન (EU)ને ‘વોચ લિસ્ટ’માં ઉમેરવામાં આવ્યું છે. વાસ્તવમાં, અમેરિકા પોતાની કંપનીઓના આર્થિક નફા માટે દબાણ કરી રહ્યું છે, જ્યારે ભારત તેના નાગરિકોને સસ્તી દવાઓ અને ઉત્પાદનો ઉપલબ્ધ કરાવવા વચ્ચે સંતુલન જાળવી રાખવા મક્કમ છે.