Explainer: ક્રૂડનું કમઠાણ… ઓઇલના ભાવ વધવાથી આપણો ખર્ચ વધે છે, તો પછી ખિસ્સા કોના ગરમ થાય છે! | us iran ceasefire Crude Economy crude oil price hike damage to india
Crude Economy: વિશ્વમાં ક્યાંક પણ યુદ્ધ થાય છે, ત્યારે તેની આગ આપણા રસોડા સુધી પહોંચી જતી હોય છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ વધ્યો ત્યારે કાચા ઓઇલના ભાવે છલાંગ લગાવી હતી. ફેબ્રુઆરી 2026માં ક્રૂડ ઓઇલનો ભાવ $66 પ્રતિ બેરલ હતો જે એપ્રિલમાં વધીને $101 થયો. પ્રશ્ન એ છે કે, આ વધારાના પૈસા ક્યાં જાય છે? શું આ પૈસા યુદ્ધના લડવામાં ખર્ચાય છે, કે પછી કોઈના ખિસ્સા ભરે છે? ચાલો, ઓઇલની આંતરરાષ્ટ્રીય રમતના ખેલાડીઓને સમજીએ.
વિશ્વની જીવાદોરી ગણાય છે ‘ઓઇલ’
ક્રૂડ ઓઇલ એ માત્ર ઇંધણ નથી; તે આધુનિક જીવનનો આધાર છે. અર્થશાસ્ત્રીઓ તેને સૌથી મહત્ત્વની કોમોડિટી (વસ્તુ) માને છે. તે ટ્રક, પ્લેન અને ફેક્ટરીઓ ચલાવે છે. આવી મહત્ત્વની વસ્તુનો પુરવઠો ઓછો થાય છે, ત્યારે પણ તેની માંગ (ડિમાન્ડ) તો એટલી જ રહે છે. પરિણામે, દરેક જણ ઓઇલ મેળવવા માટે હરીફાઈ કરે છે અને ભાવ વધી જાય છે. ખાસ કરીને જ્યારે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવો જહાજી માર્ગ બંધ થઈ જાય, ત્યારે ભાવમાં તાત્કાલિક ઉછાળો આવે છે.
મધ્ય-પૂર્વના દેશોને યુદ્ધમાંય નફો
ઈરાન અને ઈઝરાયલ વચ્ચે સંઘર્ષ થતાં સાઉદી અરેબિયા અને UAE જેવા દેશોને સૌથી વધુ ફાયદો થયો છે. આ દેશોમાં ઓઇલ કાઢવાનો ખર્ચ ખૂબ ઓછો છે. વૈશ્વિક બજારમાં ઓઇલનો ભાવ $100થી ઉપર જતાં આ દેશોની સરકારી તિજોરીઓ અચાનક છલકાઈ ગઈ છે. આ વધારાના નફાનો ઉપયોગ તેઓ બે રીતે કરે છે: પ્રથમ, પોતાની લશ્કરી તાકાત અને સંરક્ષણ વ્યવસ્થા મજબૂત કરવા માટે; અને બીજું, દેશમાં મોટા પાયે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, શહેરી વિકાસ અને અર્થતંત્રના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં રોકાણ કરીને પોતાના નાગરિકોની જીવનશૈલી સુધારવા માટે.
યુદ્ધથી અમેરિકાને પણ આર્થિક લાભ થયો
મધ્ય-પૂર્વ યુદ્ધથી અમેરિકાને યુદ્ધનો ખર્ચ અને જોખમ તો સહન કરવા પડે છે, પરંતુ તેના અર્થતંત્રને સીધો આર્થિક લાભ પણ થાય છે. ખાસ કરીને પશ્ચિમ ટેક્સાસના પર્મિયન બેસિન (Permian Basin) માટે, જે અમેરિકાનું સૌથી મોટું ઓઇલ ફિલ્ડ ક્ષેત્ર છે. ઓઇલના આભ આંબતા ભાવને લીધે પર્મિયન બેસિનમાં કામ કરતી ઓઇલ કંપનીઓને એક ‘અપ્રત્યાશિત નફો’ (windfall profit) મળે છે કારણ કે, તેમના ખર્ચમાં વધારો થતો નથી, પણ તેમના ઓઇલ વેચાણનો ભાવ બમણો-ત્રણ ગણો થઈ ગયો છે. આ વધારાની કમાણીનો ઉપયોગ તેઓ મુખ્યત્વે ત્રણ રીતે કરે છે: પ્રથમ, શેરધારકોને ડિવિડન્ડ અને શેર બાયબેક દ્વારા લાભ આપવો; બીજું, દેવું ઘટાડીને કંપનીને મજબૂત બનાવવી; અને ત્રીજું, નવા ડ્રિલિંગ અને પાઇપલાઇન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રોકાણ કરીને ભવિષ્યની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવી. આમ, અમેરિકા યુદ્ધનો સીધો ખર્ચ ઉઠાવે છે, પણ તેના ઓઇલ માર્કેટને મળતો અપાર નફો અમેરિકન અર્થતંત્ર અને શેરધારકો માટે એક મોટા આર્થિક લાભમાં પરિણમે છે.
યુરોપમાં સરકાર, શેર ધારકો અને પેન્શનરો ફાયદામાં
યુરોપમાં ઓઇલની કિંમત વધવાનો ફાયદો એક સાથે ત્રણ પક્ષોને થાય છે: ખાનગી શેરધારકો, સરકાર અને પેન્શનરો. યુરોપમાં ફક્ત બ્રિટન અને નોર્વે જ ઓઇલની નિકાસ કરે છે. ટેક્સાસની જેમ બ્રિટનમાં ઓઇલ કંપનીઓના ખાનગી શેર ધારકોને ઊંચા નફાનો સીધો લાભ મળે છે, પરંતુ સાથે બ્રિટિશ સરકાર ‘વિન્ડફોલ ટેક્સ’ (વધારાના નફા પરનો ખાસ કર) લઈને તેમાંથી પોતાનો હિસ્સો પણ મેળવે છે, જેનો ઉપયોગ જાહેર સેવા માટે થાય છે.
નોર્વેનું મોડેલ સૌથી અનોખું છે. તેઓ ઓઇલમાંથી થતી વધારાની આવકને સીધી ‘ગવર્નમેન્ટ પેન્શન ફંડ ગ્લોબલ’માં રોકે છે, જે વિશ્વનું સૌથી મોટું સાર્વભૌમ ફંડ છે, જેની કિંમત $2 ટ્રિલિયનથી વધુ છે. આ રીતે, નોર્વે માત્ર વર્તમાન પેન્શનરોને જ લાભ નથી આપતું, પરંતુ ભાવિ પેઢીઓ માટે પણ સંપત્તિ સાચવે છે, જે એક આદર્શ ઉદાહરણ છે કે કેવી રીતે ઓઇલની આવકને બુદ્ધિપૂર્વક દીર્ઘકાલીન રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે.
રશિયામાં ઉદ્યોગપતિઓની કમાણી વધી
રશિયાએ યુક્રેન પર હુમલો કર્યો ત્યારથી અમેરિકા અને યુરોપે રશિયન ઓઇલ પર કડક પ્રતિબંધો (Sanctions) મૂક્યા છે. તે અંતર્ગત નક્કી કરાયું હતું કે, જો રશિયા $60 પ્રતિ બેરલથી વધુ ભાવે ઓઇલ વેચશે તો તેને પશ્ચિમી વીમો, શિપિંગ અને ફાઇનાન્સિંગની સુવિધા નહીં મળે, પરંતુ રશિયાએ આ પ્રતિબંધોને ટાળીને ભારત, ચીન અને અન્ય એશિયન દેશોને રાહત દરે ઓઇલ વેચવાનો સફળ વિકલ્પ શોધી લીધો છે. પરિણામે વૈશ્વિક સ્તરે ઓઇલના ભાવ વધવાથી રશિયન ક્રૂડ ઓઇલ ઉદ્યોગની આવકમાં જંગી વધારો થયો છે. આ વધારાના નફાનો લાભ રશિયન પ્રજાને ના મળ્યો. તેનો સીધો ફાયદો રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિનના નજીકના ઓલિગાર્ક્સ (ઉદ્યોગપતિઓ) અને તેમના સૈન્ય-ઔદ્યોગિક સંકુલ(military-industrial complex)ને થયો કારણ કે, આ કંપનીઓ પર સરકારનું જ નિયંત્રણ છે અને તેમના વ્યવહારો ગુપ્ત રખાય છે. આમ ઉદ્યોગપતિઓ અને પુતિનનું સૈન્ય સામ્રાજ્ય વધુ સમૃદ્ધ બન્યું, જ્યારે રશિયાની સામાન્ય પ્રજાને ફુગાવા અને આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો.
ગુજરાતમાં શું અસર થઈ?
ઓઇલની કિંમત વધતાં ગુજરાતમાં નીચે મુજબની અસરો થઈ છે.
– થાળી મોંઘી થઈ: LPG ના ભાવ વધતાં રેસ્ટોરન્ટમાં ગુજરાતી થાળી 20% જેટલી મોંઘી થઈ ગઈ છે. ઘરની રસોઈ પણ મોંઘી બની છે.
– દૈનિક ખર્ચમાં વધારો: ડીઝલના ભાવ વધવાને કારણે પરિવહન ખર્ચ વધ્યો, જેણે શાકભાજી, દૂધ, ફળ જેવી રોજિંદી જરૂરિયાતની ચીજોના ભાવ પણ વધારી નાખ્યા. એટલે માસિક ખર્ચ આપોઆપ વધી ગયો.
– ઉદ્યોગોને ફટકો પડ્યો: મોરબીના સિરામિક્સ ઉદ્યોગને ગેસની ભારે તંગીનો સામનો કરવો પડ્યો, સુરતના ડાયમંડ અને ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગને નિકાસમાં ગંભીર અડચણો આવી અને ભરુચ-દહેજ જેવા રાસાયણિક હબમાં ઉત્પાદન ખર્ચ વધી જવાથી માલના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા.
ટૂંકમાં, ઓઇલની વૈશ્વિક કિંમત વૃદ્ધિએ ગુજરાતના ઘરના ચૂલાથી માંડીને કારખાના સુધી બધું જ મોંઘું કરી નાખ્યું છે.
ભવિષ્યમાં પણ શું ઓઇલ પર જ નિર્ભર રહીશું?
યુદ્ધના કારણે થતો વધારાનો ખર્ચ બચાવવાનો એકમાત્ર ઉપાય એ છે કે આપણે સ્વચ્છ અને સ્વદેશી ઊર્જા તરફ જઈએ. સારા સમાચાર એ છે કે હવે દુનિયા ઓઇલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા લાગી છે. ભવિષ્યમાં ઓઇલનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે બંધ તો નહીં થાય, પણ આપણે સંપૂર્ણપણે ઓઇલ પર નિર્ભર પણ નહીં રહીશું. ઓઇલના બદલે સૌર, પવન અને જળ ઊર્જા તરફ ઝડપથી સંક્રમણ થઈ રહ્યું છે. અન્ય દેશો અને દેશના અન્ય રાજ્યો સાથે ગુજરાતે પણ નવીનીકરણીય ઊર્જા (Renewable Energy) તરફ કદમ ભર્યા છે. કચ્છના રણમાં વિશ્વનો સૌથી મોટો હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક બની રહ્યો છે. લોકો ઘરોમાં સોલાર પેનલ લગાવી રહ્યા છે. જો કે, પ્લાસ્ટિક, દવાઓ, ખાતર અને જેટ ફ્યૂલ માટે ક્રૂડની જરૂર રહેશે, પરંતુ એકંદરે ઓઇલ પરની નિર્ભરતા ઘણી ઓછી થઈ જશે, જેનાથી યુદ્ધને કારણે વેઠવા પડતા ભાવવધારામાંથી ભવિષ્યમાં ઘણે અંશે મુક્તિ મળશે.
