Explainer: અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે શાંતિ કરાર તો થઈ ગયા, જાણો હવે દુનિયાને પાટા પર ચડતા કેટલો સમય લાગશે | US Iran Peace Deal Global Impact India Benefits and Recovery Timeline
US Iran Peace deal Impact: વૈશ્વિક રાજનીતિ અને અર્થતંત્રના ફલક પર એક અત્યંત ઐતિહાસિક અને સકારાત્મક વળાંક આવ્યો છે. છેલ્લા 100 કરતાં પણ વધુ દિવસોથી સમગ્ર વિશ્વને ભારે અનિશ્ચિતતા, ફુગાવા અને ભયના વમળમાં ધકેલી દેનાર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના તણાવનો આખરે સુખદ અંત આવ્યો છે. બંને શક્તિશાળી દેશો વચ્ચે થયેલા આ અણધાર્યા શાંતિ કરારે માત્ર મધ્ય-પૂર્વના આકાશમાંથી યુદ્ધના કાળા ડિબાંગ વાદળોને જ દૂર નથી કર્યા, પરંતુ મંદીના આરે ઉભેલા વૈશ્વિક અર્થતંત્રને પણ એક નવું જીવનદાન આપ્યું છે. આ ઐતિહાસિક ઘટનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ઉત્સાહ અને ઉજવણીનો માહોલ છે. ભારત જેવા ઝડપથી વિકસતા દેશ માટે આ સમાચાર કોઈ મોટી ખુશખબરથી કમ નથી. ચાલો સમજીએ કે આ કરારની વૈશ્વિક અસરો શું થશે, ભારતને શું ફાયદો થશે અને સ્થિતિ સામાન્ય થવામાં કેટલો સમય લાગશે.
વૈશ્વિક સ્તરે શાંતિ કરારના પરિણામો શું હશે?
ભૂરાજનીતિની દૃષ્ટિએ આ કરારને આ દાયકાની સૌથી મોટી ઘટના માનવામાં આવી રહી છે, જેના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે નીચે મુજબના વ્યાપક પરિવર્તનો જોવા મળશે.
પુરવઠા શૃંખલા (Supply Chain) સંકટનો અંત: યુએસ-ઈરાન તણાવને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ એવા લાલ સમુદ્ર (Red Sea) અને પર્સિયન ગલ્ફના જળમાર્ગો અસુરક્ષિત બન્યા હતા. વેપારી જહાજો પર હુમલાના ભયને કારણે લોજિસ્ટિક્સ અને પરિવહન ખર્ચ ખૂબ વધી ગયો હતો. હવે આ કરાર બાદ કાર્ગો જહાજોની અવરજવર સંપૂર્ણ સુરક્ષિત બનશે, જેનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય પરિવહન ખર્ચમાં મોટો ઘટાડો થશે.
ક્રૂડ ઓઇલ બજારમાં સ્થિરતા: ઈરાન વિશ્વના અગ્રણી તેલ ઉત્પાદક દેશોમાં સ્થાન ધરાવે છે. અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા કડક આર્થિક પ્રતિબંધોના કારણે ઈરાનનું ઓઇલ વૈશ્વિક બજાર સુધી મુક્તપણે પહોંચી શકતું ન હતું. હવે આ કરાર હેઠળ પ્રતિબંધો તબક્કાવાર હટાવવામાં આવશે, જેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઓઇલનો પુરવઠો નોંધપાત્ર રીતે વધશે. નિષ્ણાતોના મતે, આનાથી ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $80થી $85ની નીચે સ્થિર થઈ જશે.
વૈશ્વિક મંદીના ભયમાંથી મુક્તિ: બંને દેશો વચ્ચે જો સીધું યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું હોત તો દુનિયાભરમાં મોંઘવારી અને આર્થિક મંદી તબાહી મચાવી શકી હોત. આ શાંતિ કરાર થતાં જ રોકાણકારોના મનમાંથી યુદ્ધનો ભય ઓછો થયો છે અને વૈશ્વિક ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે ફરીથી રોકાણનો પ્રવાહ શરૂ થયો છે.
આ પણ વાંચો: અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે ઐતિહાસિક શાંતિ સમજૂતી પર દુનિયાના દિગ્ગજો રાજી, જાણો કોણે શું કહ્યું?
ભારત માટે આ મોટી ખુશખબર કેમ છે?
ભારત પોતાની ઊર્જા અને ઓઇલની જરૂરિયાતોના લગભગ 85 ટકા જેટલો મોટો હિસ્સો વિદેશોમાંથી આયાત કરીને પૂરો કરે છે. તેથી મધ્ય-પૂર્વમાં સ્થાપિત થયેલી આ શાંતિ ભારતીય અર્થતંત્ર માટે લાઈફલાઈન સાબિત થશે. દેશને નીચે મુજબના ફાયદા થશે.
પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં રાહત અને મોંઘવારી પર નિયંત્રણ: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ઘટવાથી ભારત સરકારના ઓઇલ આયાતના બિલમાં અબજો ડોલરની બચત થશે. આનાથી દેશની ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit) ઘટશે. ઓઇલ સસ્તું થવાથી દેશની અંદર ટ્રાન્સપોર્ટના દરો ઘટશે, જે આખરે સામાન્ય જનતા માટે શાકભાજી, અનાજ અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થશે.
ઈરાન પાસેથી સસ્તા દરે ઓઇલ મળશે: મધ્ય-પૂર્વમાં તણાવ શરૂ થયો એ પહેલાં ભારત ઈરાન પાસેથી ખૂબ જ સસ્તા દરે અને ‘રૂપિયા’માં અથવા સરળ ક્રેડિટ ટર્મ્સ પર ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદતું હતું, જે અમેરિકન પ્રતિબંધોને કારણે બંધ કરવું પડ્યું હતું. આ ડીલથી ભારત ફરીથી ઈરાન પાસેથી સસ્તામાં ઓઇલ ખરીદી શકશે.
ચાબહાર પોર્ટ (Chabahar Port): ભારતે ઈરાનમાં ચાબહાર પોર્ટ વિકસાવ્યું છે, જે મધ્ય એશિયા અને રશિયા સુધી વેપાર કરવા માટે ભારતની વ્યૂહાત્મક લાઈફલાઈન છે. અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો સુધરતાં આ પ્રોજેક્ટની અડચણો દૂર થશે અને ભારતનો મધ્ય એશિયા સાથેનો વેપાર ઝડપી બનશે.
ભારતીય શેરબજાર (Stock Market)માં ઐતિહાસિક ઉછાળો: ભૂરાજકીય તણાવને કારણે વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો(FII) લાંબા સમયથી ભારતીય શેરબજારમાંથી પોતાના નાણાં પાછા ખેંચી રહ્યા હતા, જેના લીધે સેન્સેક્સ અને નિફ્ટીમાં સતત ભારે અસ્થિરતા જોવા મળતી હતી. હવે સ્થિતિ સુધરતા રોકાણકારોનો આત્મવિશ્વાસ ફરી વધશે અને ભારતીય બજારોમાં મોટા પાયે વિદેશી મૂડીનું રોકાણ શરૂ થશે, જે બજારને નવી ઐતિહાસિક ઊંચાઈઓ પર લઈ જઈ શકે છે.
ડોલર સામે રૂપિયો મજબૂત બનશે: જ્યારે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલ મોંઘું થાય છે, ત્યારે ભારતે ચૂકવણી કરવા માટે વધુ ડોલર ખર્ચવા પડે છે, જેનાથી ડોલરની માંગ વધે છે અને રૂપિયો નબળો પડે છે. હવે ઓઇલના ભાવ નીચા આવવાના કારણે ભારતનું વિદેશી હૂંડિયામણ (Foreign Exchange Reserve) સુરક્ષિત રહેશે અને યુએસ ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયો મજબૂત બનશે.
સોનાના ભાવમાં સ્થિરતા આવશે: યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિમાં લોકો ગભરાઈને શેરબજારમાંથી નાણાં ઉપાડીને સોના જેવા સલામત રોકાણ તરફ વળી જતા હોય છે. હવે યુદ્ધનો ભય ટળતાં જ રોકાણકારો સોનામાંથી નાણાં પાછા ખેંચીને શેરબજાર તરફ વાળશે. પરિણામે, આસમાને પહોંચેલા સોનાના ભાવમાં ઘટાડો થશે.
સ્થિતિ સંપૂર્ણરીતે સામાન્ય થવામાં કેટલો સમય લાગશે?
અમેરિકા-ઈરાન શાંતિ કરાર બાદ નાણાકીય બજારો પર તેની સકારાત્મક અસરો તાત્કાલિક જોવા મળશે. આગામી થોડા અઠવાડિયામાં જ શેરબજાર, સોના-ચાંદી, રૂપિયો અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવોમાં ચાલી રહેલી ભારે અસ્થિરતા શાંત થઈ જશે.
જોકે, ગલ્ફ વિસ્તારના શિપિંગ રૂટ્સને પહેલાંની જેમ સંપૂર્ણ સુરક્ષિત અને કાર્યરત કરવા, દરિયાઈ વીમા દરો (Insurance Rates) ઘટાડવા અને પુરવઠા શૃંખલા (સપ્લાય ચેઈન સિસ્ટમ)ને વ્યવસ્થિત ગોઠવવામાં અંદાજે 60થી 90 દિવસ જેટલો સમય લાગી શકે છે.
આ ઉપરાંત, ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા બેન્કિંગ, નાણાકીય અને વેપાર સંબંધિત કાનૂની પ્રતિબંધોને સત્તાવાર રીતે હટાવવાની રાજદ્વારી પ્રક્રિયામાં 3થી 6 મહિનાનો સમય લાગશે, કારણ કે આ પ્રક્રિયા તબક્કાવાર (Phased Manner) રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવશે.
