મિડલ ઈસ્ટમાં યુદ્ધ વચ્ચે કતારમાં ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે ‘ટ્રેક-2’ મીટિંગ, શું હતો એજન્ડા? | what is track 2 diplomacy india pakistan china canada relations 2026
Track 2 Diplomacy in Doha: વિશ્વના દેશો વચ્ચે જ્યારે વિવાદો વકરે છે અને રાજદ્વારી ગતિરોધ સર્જાય છે, ત્યારે પડદા પાછળ એક અત્યંત પ્રભાવશાળી પ્રક્રિયા ચાલતી હોય છે. જેને ટ્રેક-2 કૂટનીતિ (Track-2 Diplomacy) કહેવામાં આવે છે. તાજેતરમાં ફેબ્રુઆરી 2026માં દોહા (કતાર) ખાતે ભારત અને પાકિસ્તાનના પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે થયેલી બેઠકે ફરી એકવાર આ સાયલન્ટ ડિપ્લોમસીના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો છે. જ્યારે સત્તાવાર વાતચીત બંધ હોય, ત્યારે આ અનૌપચારિક રસ્તાઓ જ શાંતિ અને સમજૂતીની આશા જીવંત રાખે છે.
શું છે ટ્રેક-2 કૂટનીતિ અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
ટ્રેક-2 શબ્દનો ઉપયોગ સૌપ્રથમ 1981માં અમેરિકન રાજદ્વારી જોસેફ મોન્ટવિલે દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. જ્યારે બે દેશો વચ્ચેના સત્તાવાર સંબંધો (ટ્રેક-1) ઠંડા પડી જાય અથવા તણાવને કારણે વાતચીત બંધ થઈ જાય, ત્યારે બિન-સરકારી પ્રતિનિધિઓ દ્વારા સંવાદ શરૂ કરવામાં આવે છે. આમાં નિવૃત્ત અધિકારીઓ, પૂર્વ રાજદ્વારીઓ, વરિષ્ઠ પત્રકારો, વ્યાપારી નેતાઓ અને બુદ્ધિજીવીઓ સામેલ હોય છે.
આ બેઠકોની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની ગુપ્તતા છે. આ મિટિંગો પછી કોઈ પ્રેસ રિલીઝ કે સત્તાવાર નિવેદન જારી કરવામાં આવતું નથી. કોઈ પણ પક્ષ સત્તાવાર રીતે આ બેઠકોની પુષ્ટિ કે ખંડન કરતું નથી. આનાથી ફાયદો એ થાય છે કે, રાજકીય દબાણ કે મીડિયાની ચકાચૌંધથી દૂર રહીને બંને પક્ષો એકબીજાની મર્યાદાઓ અને નવી શક્યતાઓ વિશે મુક્તપણે ચર્ચા કરી શકે છે.
ભારત-પાકિસ્તાન અને ટ્રેક-2 નો દાયકાઓ જૂનો સંબંધ
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો અત્યારે સૌથી નીચલા સ્તરે છે, ખાસ કરીને પાકિસ્તાન સમર્થિત આતંકીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા પહેલગામ હુમલા બાદ તણાવ ચરમસીમાએ છે. તેમ છતાં, દોહામાં મળેલી ટ્રેક-2 બેઠક દર્શાવે છે કે, સંવાદના રસ્તાઓ સંપૂર્ણપણે બંધ થયા નથી. ભૂતકાળમાં નીમરાણા સંવાદ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો સૌથી લાંબો ચાલનારો ટ્રેક-2 સંવાદ રહ્યો છે. એક સમયે બંને દેશો વચ્ચે આ પ્રકારે લગભગ 20 જેટલા અલગ-અલગ બેક-ચેનલ સંવાદો એકસાથે ચાલતા હતા, જેણે સરહદ પર મોટી હોનારતો રોકવામાં મદદ કરી છે.
ચીન સાથેના સંબંધોમાં બરફ ઓગળવામાં ટ્રેક-2 ની ભૂમિકા
2020માં ગલવાન ખીણની હિંસક અથડામણ બાદ ભારત અને ચીને મોટાભાગના સત્તાવાર સંપર્કો અટકાવી દીધા હતા. પરંતુ ટ્રેક-2 વાર્તાઓએ જ સંચારના માધ્યમો ખુલ્લા રાખ્યા હતા. આ પડદા પાછળની મહેનતનું જ પરિણામ હતું કે 2025માં તિયાનજિનમાં SCO શિખર સંમેલન દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ વચ્ચે ઔપચારિક મુલાકાત થઈ શકી. પાંચ વર્ષના અંતરાલ બાદ ઓક્ટોબર 2025માં બંને દેશો વચ્ચે સીધી ફ્લાઈટ્સ શરૂ થઈ અને આ વર્ષે બ્રિક્સ (BRICS) સંમેલન માટે શી જિનપિંગની ભારત મુલાકાતની પણ શક્યતા સેવાઈ રહી છે. અહીં ઇઝરાયલ સાથેના સંબંધોની જેમ જ વ્યૂહાત્મક સ્તરે મજબૂત કૂટનીતિ જોવા મળે છે.
કેનેડા સાથેના વિવાદમાં વ્યાવહારિક અભિગમ
નિજ્જર હત્યાના આરોપો બાદ ભારત અને કેનેડાના સંબંધો ઇતિહાસના સૌથી ખરાબ તબક્કે પહોંચ્યા હતા. જોકે, અહીં ટ્રેક-1.5 (જ્યાં સેવારત અધિકારીઓ અનૌપચારિક રીતે મળે છે) અને ટ્રેક-2 કૂટનીતિએ કામ કર્યું. જૂન 2025માં G7 અને નવેમ્બરમાં G20 દરમિયાન પીએમ મોદી અને કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્નીની મુલાકાતોએ સ્થિતિ થાળે પાડી. આ વાર્તાઓને કારણે જ હવે બંને દેશો રાજકીય મતભેદોને બાજુ પર રાખીને 2030 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને 50 અબજ ડોલર સુધી લઈ જવા માટે વ્યાપક આર્થિક ભાગીદારી સમજૂતી (CEPA) પર ચર્ચા કરી રહ્યા છે.
વૈશ્વિક પ્રભાવ અને રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ
ભારતે પોતાની સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી જાળવી રાખીને રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધમાં પણ ટ્રેક-2 મંચો પર સક્રિય ભૂમિકા ભજવી છે. નવી દિલ્હીએ યુરોપિયન દેશો, રશિયા અને યુક્રેન સાથે અનૌપચારિક રીતે વાતચીત ચાલુ રાખી છે, જેથી માનવીય ઉકેલ અને તણાવ ઘટાડવાના વિકલ્પો શોધી શકાય. ટ્રેક-2 કૂટનીતિ એ સાબિત કરે છે કે રાજદ્વારી દુનિયામાં છેલ્લો રસ્તો ક્યારેય બંધ થતો નથી. જ્યારે સત્તાવાર વાતચીતના ટેબલ પર અસંમતિ હોય, ત્યારે આ પડદા પાછળના નાયકો જ શાંતિ અને સહયોગના નવા પુલ તૈયાર કરે છે.
